Legendy i mity o ludzie tajemnym

„Lud próżnujący, chytry, tajemny, plugawy, dziki, czarny...”

Tak o ówczesnych Cyganach pisał w 1551 roku (data wydania) Marcin Bielski w swojej „kronice polskiej”.

Budowanie stereotypów zawsze towarzyszyło innym i obcym. Tajemniczość Cyganów znajdywała odzwierciedlenia tak w części zawodów przez nich wykonywanych (wróżbiarki, nedźwiedźnicy), jak i legendach z nimi związanych. I to już od średniowiecza.

Pierwszą upowszechnioną historią tajemniczą było samo pojawienie się nazwy Gypsy (ang.) w jej wielonarodowych odmianach (Gitano (hiszp.), Gitan (fr.), Gitani (wł.)). Podstawowa wersja tej historii mówi o tym, że Cyganie podając się w średniowieczu za uciekinierów przed Saracenami z Egiptu (Małego Egiptu?) byli dobrze przyjmowani w Europie i mogli swobodnie wędrować po jej terytorium jako pielgrzymi. Czy wymyślili to sami Cyganie? Raczej trudno oczekiwać, że ich orientacja w otaczającym świecie była w tamtych czasach o wiele większa niż przez kolejne kilkaset lat. Można raczej przypuszczać, że to mieszkańcy Europy (widząc inne stroje, inny odcień skóry, inne obyczaje) sami zasugerowali taką wersję, a Cyganie chętnie jej nie zaprzeczyli. Część badaczy proponuje także inną wersję. Cyganie mówili że przybyli z Małego Egiptu mając na myśli półwysep Azja Mniejsza. A to, że mieszkańcy Europy odmiennie interpretowali obszar o takiej nazwie, odmieniło ich punkt widzenia.

Inna historia sięgająca do czasów biblijnych i Starego Testamentu służyła przede wszystkim usprawiedliwieniu prześladowań tej grupy. Mówi ona że są plemieniem kainowym, czyli potomkami Kaina, który za zabicie Abla został (wraz z jego potomkami) skazany na wieczną tułaczkę: „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi”. W średniowieczu pojawiły się także inne „naukowe” i także związane z Biblią wyjaśnienia pochodzenia Cyganów. Według nich mieli oni być potomkami Kusza, syna Chama, za którego zachowanie wobec Noego wszyscy zostali na niekończącą się wędrówkę.

Kolejna opowieść (występująca w wielu wersjach wśród narodów słowiańskich) wiąże się z Nowym Testamentem i po części ma usprawiedliwiać to że jak Cygan ukradnie to nie grzech albo konstytuuje zawód kowala jako zawód typowy dla Cyganów lub nawet odnosi się do cygańskiej mowy.

We wszystkich wersjach tej legendy chodzi o czwarty (lub piąty) gwóźdź służący do ukrzyżowania Jezusa. W zależności od miejsca pochodzenia legendy miał on służyć bądź to przybicia nóg osobno, bądź przebicia serca, bądź nawet przebicia głowy. W jednej z wersji kowal przygotowywał gwoździe do ukrzyżowania, jednak jakiś głos szeptał mu i męczył go przy każdym z gwoździ, aż Cygan nie wytrzymał, ukradł ostatni gwóźdź i uciekł. Z językiem Cyganów wiążą się natomiast te legendy, które mówią o ukryciu gwoździa w ustach przez kowala i wynikającej stąd niewyraźnej i niezrozumiałej przez nikogo mowie.

Legendy, mity, fałszywe opowieści mające usprawiedliwić jakiś cel powstają także w czasach nam współczesnych. Interesującym przykładem jest książka romskiego naukowca - Vanii de-Gilii (Jana Kochanowskiego) „Mówimy poromsku. Historia, kultura i język narodu romskiego”.

Takie zafałszowania mogą jednak czemuś dobremu służyć. I tak jak każdy naród budując swoją świadomą tożsamość tworzy takie opowieści, namaszcza własnych bohaterów (będących dla innych narodów zbrodniarzami) i kreuje własną – wyidealizowaną wersję historii, tak maja prawo czynić to Romowie.

Zła mowa, dyskryminacja, wykluczenie

W ostatni piątek w stolicy odbyła się konferencja Wymiary dyskryminacji oraz wykluczenia Romów w Polsce – język – kultura – instytucje publiczne organizowana przez Forum Dialogu Publicznego oraz Fundację im. Róży Luksemburg.

Forum nie pierwszy raz organizowało spotkanie merytoryczne związane z Romami. W swojej działalności fundacja ta koncentruje się na  problematyce mniejszości, a jej działalność nie ogranicza się do swego miejsca pochodzenia – Olsztyna – ale konferencje i projekty naukowe organizowane były (i są) w wielu miastach Polski.

Samo spotkanie było podzielone na trzy części.

Pierwsza z nich miała charakter najbardziej naukowo-ekspercki, a tytuł panelu brzmiał: „Nikt tak nie kradnie jak Cygan z cygańskiego taboru” – antycyganizm w polskim języku i kulturze. Trzy wystąpienia koncentrowały się kolejno – na szczególnym przypadku jednego z polskich zespołów muzycznych (spokojnie można pominąć jego nazwę aby zbędnie go nie reklamować, a przede wszystkim nie pozycjonować po nazwie), na Romach jako polskich kozłach ofiarnych w ujęciu socjologicznym oraz na przypadkach różnorodnego antycyganizmu pojawiającego się w polskojęzycznym internecie.

Drugi panel – Przemoc i dyskryminacja wobec  Romów – wymiar społeczny i instytucjonalny – był realizowany przez ekspertów-praktyków, bezpośrednio zaangażowanych w pomoc Romom. W pierwszym przypadku dotyczyło to Romów z Maszkowic, w drugim Romów z Gdańska, a w trzecim Romów z Wrocławia. Pierwsza grupa to polscy Cyganie Górscy, natomiast pozostałe dwa przypadki dotyczyły Romów przybyłych do Polski z Rumunii. Eksperci-praktycy przedstawili bardzo szczegółowy i nad wyraz interesujący obraz całości wydarzeń i sytuacji, którego trudno szukać w doniesieniach medialnych (choćby ze względu na powierzchowność takiego przekazu), swoistą zbiurokratyzowaną bezduszność administracyjną instytucji lokalnych, a także wysiłki, aby pomóc ludziom, którzy nie znajdują miejsca w rzeczywistości.

Trzeci panel był odmienny od dwóch pierwszych i stanowił podsumowanie całości konferencji. Ze względu na panelistów –przedstawicieli środowisk romskich (poza jedną osobą) i to zapraszanych nie dlatego aby dopełnić zasady nic o nich bez nich, ale ze względu na merytoryczny wkład z ich strony, a także spojrzenia z zupełnie innej perspektywy – wymaga szczegółowego i odrębnego omówienia.

Jak zawsze w przypadku związanych z Romami spotkań organizowanych przez Forum Dialogu Publicznego, grupa odbiorców była niewielka, ale za to bardzo aktywna (w pytaniach) i zainteresowana tematem.

To, do czego warto się jeszcze odnieść, a co stanowiło w znacznym stopniu podstawę pierwszego panelu (jego tytuł zawiera cytat pochodzący z tekstu piosenki), to wydarzenia sprzed niemalże półtora roku, kiedy podczas konferencji w Poznaniu, grupa naukowców biorących w niej udział – a była to konferencja dotycząca Romów, organizowana przez Forum Dialogu Publicznego – oprotestowała w liście otwartym występ zespołu muzycznego, który w dwóch tekstach piosenek (przyjmijmy że „żartobliwych” i „dowcipnych” choć głównie rubasznych i chamskich, mających stanowić pewną prowokację, podobnie zresztą jak forma muzyczna zbliżona do pogardzanego, ale powszechnie słuchanego disco-polo), za kozła ofiarnego przyjął Romów.

Sprawa nabrała rozpędu, przetoczyła się echem w mediach, w internecie, Juwenalia zadrżały i… takiej reklamy nie zrobiłaby zespołowi za darmo żadna agencja PR.

Jakie wnioski?

Źle, że zespół muzyczny, chętnie słuchany przez studentów podczas różnorodnych imprez, za obiekt żartu wybrał grupę, która i tak ma wystarczająco źle i której sytuacja w zakresie dyskryminacji jest wręcz tragiczna.

Źle, ze osoba zatwierdzająca (JM Rektor?) program Juwenaliów nie poświęciła mu więcej uwagi i nie sprawdziła co zawiera propozycja studentów (samorządu studenckiego?).

A potem to już nie można było niezareagować. Choć brak reakcji nie wywołałby takiej burzy.

Jednak nie można było zaniechać. A szkoda.

European Roma Institute

Open Society Institute (Open Society Foundation) Georga Sorosa – fundacja działająca na całym świecie, której celem jest promowanie praw człowieka, demokracji i reform społecznych oraz gospodarczych wpływających na poprawę życia ludzi – od niemal dwóch lat podejmuje działania zmierzające do utworzenia European Roma Institute (for Arts and Culture). Inicjatywa ta ma być realizowana wraz z Radą Europy, przy poparciu i we współpracy z licznymi organizacjami romskimi lub działającymi na rzecz Romów o zasięgu krajowym lub europejskim. Są one zrzeszone w Alliance for the European Roma Institute.

Zgodnie z założeniami misją ERI ma być misją podnoszenie poczucia własnej wartości Romów i zmniejszania uprzedzeń wobec tej grupy poprzez promocję i upowszechnianie romskiej sztuki, kultury, historii i tradycji. Narzędziami do realizacji tak przyjętych celów ma być budżet – zabezpieczony na 5 lat rozruchu – a także konkretnie przyjęte formy działania wykorzystujące media, wspierające lokalne romskie organizacje, oddziałujące na politycznych partnerów i publiczne autorytety.

Powstanie koncepcji ERI trwało ponad rok i wiązało się z wieloma (owocnymi) spotkaniami, przyjętymi deklaracjami, dokumentami oraz konkluzjami. Pełna (jak dotąd) chronologia tworzenia kształtu tej instytucji została esencjonalnie opisana na witrynie European Academic Network on Romani Studies.

Po dokładniejszym zapoznaniu się z dokumentami dotyczącymi powołania ERI można by się zastanawiać czy Europa (a właściwie europejscy Romowie) potrzebuje kolejnej inicjatywy, która będzie się koncentrowała szczególnie na problematyce ich dziedzictwa kulturowego (szczególnie w zakresie jego promocji i upowszechniania).

Z pewnością argumentem przemawiającym za powstaniem ERI są środki finansowe pochodzące z fundacji Georga Sorosa. Ponadto OSI od dawna zajmowało się problemami Romów w Europie współdziałając z europejskimi instytucjami między innymi w ramach European Roma Rights Centre, Decade of Roma Inclusion2005-2015, czy choćby Roma Education Fund.

Jednak tworzenie nowej inicjatywy – o zupełnie odmiennym profilu działania i to najsilniej związanej z Open Society Institute – wskazuje na pewną zmianę w podejściu tej fundacji i dostrzeżenie potrzeby podjęcia tak ukierunkowanych działań.

Być może wynikają one ze złej oceny unijnej strategii często podkreślanej przez OSI. Być może wiąże się z refleksją dotyczącą efektywnego włączania Romów w główny nurt życia Europy, podjętą w ramach Decade of Roma Inclusion 2005-2015.

W ramach European Roma Institute z pewnością będzie promowane podejście amerykańskie. Zatem demokracja, pozytywne wzory rozwiązywania problemów międzykulturowych, prawa człowieka, ale jednak w nieco innym ujęciu i jednak innej tradycji, niż jest to przyjęte na gruncie europejskim. Nawet biorąc pod uwagę zakładaną – wysoką – efektywność działań ERI.

Specyficznym przykładem takiego innego podejścia jest choćby konsekwentne używanie przez amerykańskich naukowców określania Porajmos (wprowadzonego przez romologa światowej sławy – Iana Hancocka) na zagładę Romów podczas II wojny światowej, podczas gdy bliższym Romom i z ich punktu widzenia bardziej pasującym semantycznie jest Samudaripen.

Jednak wątpliwości jest o wiele więcej. Nic zatem dziwnego, że pojawiły się zarówno pogłębione choć popularne uzasadnienia tworzenia ERI

wyraźne i dokładne głosy poparcia

a także twarda krytyka.

Powstanie ERI jest już przesądzone, a jaka będzie praktyka działalności instytutu i efekty – pokaże czas. Pozostaje mieć nadzieję, że jednak będą one pozytywne dla Romów.

Bo przecież taki jest główny cel jego powołania.

„Zabójczy taniec”, akcja, sensacyjny…

W ostatnim czasie – i jak można przypuszczać w ramach włączania Romów w główny nurt życia społecznego a także w ramach upowszechniania pozytywnego wizerunku Romów w Polsce – coraz częściej przedstawiciele tej grupy angażują się w działania medialne. Mają one bardzo różny wymiar i charakter, jednak ich efekt w przestrzeni mediów jest łatwo dostrzegalny.

Świetnym przykładem takiej aktywności jest projekt “Romska Akademia Mediów”, który był realizowany przez rok – do końca lipca 2014 roku, kiedy to ukazał się ostatni (30.) film powstający w jego ramach.

Nie jest to jednak jedyne działanie związane z mediami, jakie było i jest realizowane przy zaangażowaniu polskich Romów.

W latach 2012-2013 Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów w Polsce (Pabianice) w partnerstwie ze Stowarzyszeniem Społeczno-Kulturalnym ETHNOS (Łódź), realizowało projekt „Edukacja – lepsze jutro”, w ramach którego między innymi  zostały zrealizowane działania okołomedialne.

Młodzi Romowie – po udziale w szkoleniach – przygotowywali audycje radiowe, które były emitowane w Radiu Łódź oraz zamieszczane jako podcasty na stronie internetowej projektu.

Szkoda tylko, że wkrótce po zakończeniu jego realizacji strona zniknęła.

Działalność Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów w Polsce nie ograniczała się jednak nigdy do działań finansowanych z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej. Stowarzyszenie realizuje wiele praktycznych form wspierania Romów i z pewnością jest jednym z najsilniejszych polskich ośrodków pomocy Romom.

Między innymi już od 2005 roku realizuje „Ogólnopolski konkurs stypendialny dla uzdolnionych uczniów romskich”, finansowany z polskich środków rządowych.

Finał tegorocznego konkursu odbył się na początku sierpnia w Bałuckim Ośrodku Kultury i Muzeum Miasta Łodzi.

Podczas finałów konkursu został nakręcony film „Zabójczy taniec”. Twórcą filmu jest Delfin Łakatosz, publikujący swoje produkcje na kanale YoutTube’a „Krzesiny Films”. Zamiast profesjonalnej kamery wykorzystuje takie narzędzia jak tablety i smartfony. Jego filmy są dobrze zrealizowane na poziomie warsztatowym, są także skoncentrowane na materii filmowej, a miejscami ironiczne podejście do świata nadaje im specyficzny "urok". Świetnym tego przykładem jest choćby scena wizyty u wróżki.

W „Zabójczym tańcu” zagrali Romowie biorący udział w konkursie stypendialnym. Także treść tego sensacyjnego filmu akcji jest związana z Romami.

Autor już w 2012 roku nakręcił inny film w podobnej sytuacji. Jak to sam określił: „Film dla zabicia nudy nagrany tabletem w Łodzi, podczas konkursu stypendialnego”. Był to „Gypsy Gang”. Także w nim wystąpili młodzi Romowie.

W ramach refleksji i podsumowania warto poczytać komentarze (część jest w języku romani) na stronie YouTube. „Zabójczy taniec” w ciągu miesiąca zanotował ponad 5.000 wejść i prawie 300 like’ów. Poza jednym odcinkiem „Romskiej Akademii Mediów”, żaden z pozostałych 29 nie osiągnął takiej oglądalności, a średnia ilość like’ów wśród 30 produkcji tego projektu nie przekraczała 4.

Biorąc dodatkowo pod uwagę, że jest  to kino amatorskie i to ściśle związane z mniejszością etniczną, wynik wydaje się być świetny.

Docierając do młodszych (i bardziej otwartych) odbiorców niż miało to miejsce w przypadku opisanych powyżej większych projektów, filmy Delfina Łakatosza w pewien sposób przeskoczyły uprzedzenia i pokazały, że wykorzystanie takiej akcyjno-sensacyjnej treści i smartfonowo-youtube’owej formy opracowania i dystrybucji ma sens.

Być może nawet większy niż kosztowne działania realizowane na większą skalę.

Nie być może. Na pewno.

Romofobia

Temat ksenofobii (której szczególnym przypadkiem jest romofobia) został ostatnio przywołany przez „Newsweeka”.

Oczywiście stwierdzenie, że jest to ksenofobia czy romofobia , to jedynie pewne uogólnienie problemu jaki wiąże się z tym, co zostało opisane w „Newsweeku” i co także – w podobnym kontekście – pojawiło się już na blogu.

Jeśli przyjrzeć się dokładnie problemowi, to można w jego zakresie wskazać kilka kwestii.

Po pierwsze jest to anonimowość w internecie. I nie chodzi tu o pozór anonimowości, jaki sami nadajemy sobie poprzez podawanie fałszywego adresu, albo przyjęcie oryginalnego nicka. To specyficzna anonimowość, która odsyła czytelnika do naszego zdjęcia, konta na facebooku, czy tez choćby krótkiej informacji kim jesteśmy lub przynajmniej jak się nazywamy (choć nie zawsze jest to aż tak szerokie spektrum informacji).

Być może wiąże się to z przyjęciem pełnej odpowiedzialnościza wygłaszane opinie i cywilnej odwagi przy wyrażaniu swoich przekonań. Choć jest to bardzo odważna i chyba raczej wątpliwa teza.

Podobna „odwaga”, choć nieco bardziej anonimowa, pojawia się także w komentarzach w prasie internetowej:

przecież cygan tozłodziej

zutylizować cygana

ŚNIADYKMIOT POD ŚCIANĘ I ROZSTRZELAĆ

Cygani wszystko jasne. Sieg Heil !

Inną kwestią – jednak także mieszczącą się w zakresie swoistej romofobii – jest coś, co wiąże się z przysłowiem „Kowal zawinił, cygana powiesili”. Przykładem jest choćby tytuł jednego z artykułów z „Super Expressu”:

Kim jest PSYCHOL,który uprowadził Maję ze Szczecina? To Polak romskiego pochodzenia 

W tym przypadku, w samym artykule nie ma żadnego potwierdzenia etnicznej przynależności sprawcy. Jednak sam tytuł wystarczy aby stworzyć myślową rzeczywistość wśród odbiorców.

Inny przykład takiego podejścia to sprawa związana ze zdewastowaniem przez bezdomnych przekazanych im przez Nową Sól miejsc zamieszkania. Z informacji nie wynikało, że byli wśród nich Romowie. Jednak w komentarzach pojawiło się:

Kto w ogóle wpadł na pomysł żeby cyganom dać mieszkania?!

Gratuluję..."jedni z wielu"

I ostatnia kwestia – czemu ludzie tak bardzo nienawidzą Romów?

Czy funkcjonuje tu zasada, że co prawda mnie Romowie nie okradli ale znam kogoś kto słyszał, że kogoś okradli? Oczywiście sytuacje do jakich dochodzi w Andrychowie, w Limanowej czy nawet w Maszkowicach bywają różnie interpretowane. Jednak wszystko wskazuje na to, że wymienione tu miejsca borykają się z poważnym problemem, a struktura społeczna zamieszkujących je Romów i ich stosunki z pozostałymi mieszkańcami stwarzają prawdopodobnie sytuacje zagrożenia dla lokalnego bezpieczeństwa publicznego.

Mimo wszystko jednak poziom nienawiści reprezentowany przez tak wielu użytkowników internetu, wykracza poza grupę mającą osobiste negatywne doświadczenia z Romami.

A może jest to prawdziwe przebudzenie polskiego ruchu narodowego? Polska wyłącznie dla Polaków, ale już i Wielka Brytania i Irlandia i Stany Zjednoczone także dla Polaków. Bo nam się należy. Bo to my jesteśmy solą ziemi (a właściwie Ziemi). Chyba jednak nie na tym powinna polegać prawdziwa duma z bycia Polakiem.

Czy zatem jest to tradycyjny wentyl bezpieczeństwa dla społecznej wściekłości za każdą krzywdę jaka spotyka nas w codzienności? Za spóźnienie na pociąg, za brak podwyżki w pracy, za brak pracy, za to że ktoś ma lepiej (inaczej) niż my, za dwóję na maturze… Przecież to nie MOJA wina. Na pewno kogoś innego. Ale nie moja.

Obcy/Inni zawsze byli w historii pierwszym kozłem ofiarnym niezadowolenia społecznego. Romowie – choć wyraźnie inni (i fenotypowo i kulturowo) – nie są jednak obcymi. Ich obcość jest kształtowana w naszych umysłach. Nie włączeni w główny nurt życia społecznego pozostają na marginesie życia.

Tak jak ta stara wiedźma mieszkające w chatce pod lasem, przez którą skwaśniało mleko moim krowom bo na nie źle spojrzała. To trzeba ją spalić. Bo to jej wina.

 

„Ló Passport”

Film „Ló Passport” jest całkiem sprawnie zrealizowaną próbą pokazania aktualnej sytuacji jednego z tradycyjnych cygańskich zawodów jakim jest/był handel końmi.

Cztery twórczynie przygotowywały się do nakręcenia filmu podczas BUVERO 3, a zrealizowały go podczas drugiego co do wielkości targu (bazaru) na Węgrzech, w Nagykőrös na Węgrzech, koncentrując się oczywiście na handlarzach końmi.

BUVERO to inicjatywa Romedia Foundation. Jest to działająca od 1992 roku romska organizacja pozarządowa z siedzibą w Budapeszcie. Jej działania są szerokie i wiążą się przede wszystkim z budowaniem pozytywnego i antydyskryminacyjnego wizerunku Romów. Fundacja realizuje swoje zadania poprzez różnorodne produkcje filmowe. Poza tym – między innymi – organizuje międzynarodowe kampanie medialne.

BUVERO to coroczny medialny tabor, w którym biorą udział młode Romni w wieku 18-26 lat. Podczas jego trwania uczą się (teoretycznie i praktycznie) dziennikarstwa obywatelskiego.

Tradycja handlu końmi na targu w Nagykőrös sięga przełomu XVI i XVII wieku. Kiedyś handlowano tu codziennie setkami koni. W romskiej lokalnej pamięci zbiorowej funkcjonuje nawet historia mówiąca o tym, że na początku XVII wieku siedmiogrodzki książę – István  Bocskai właśnie tu wybierał najlepsze konie dla swojej armii. Okoliczna wspólnota romska zawsze była bardzo dumna z tradycji handlu końmi w Nagykőrös.

Podczas nagrywania materiału filmowego tylko jeden koń był na sprzedaż.

Według sprzedawców przyczynami są koszty administracyjne wystawiania koni na targu i możliwość zakupu za pośrednictwem internetu. Choć jednak nie da się w ten sposób ocenić jakości konia, to ze względu na koszty i wygodę, ta forma handlu końmi dominuje.

Warto poświęcić kilka minut i obejrzeć ten reportaż. Po pierwsze dlatego, gdyż odwołuje się on do – jak pokazuje film – jednej z naprawdę ginących romskich profesji. Po drugie dlatego, że pod względem jakości gatunkowej i sprawności operowania materiałem filmowym, jest on bardzo dobrze zrealizowany. I wreszcie po trzecie dlatego, że jest owocem pracy młodych Romni, szkolących się w zakresie dziennikarstwa.

"Sprawozdanie z wdrażania"

Jak co roku od chwili kiedy Unijne ramy dotyczące krajowych strategii integracji Romów zaczęły być wdrażane w państwach członkowskich, tak i w tym roku (17 czerwca) został opublikowany komunikat Komisji Europejskiej podsumowujący kolejny rok działania ogólnounijnej strategii.

Jednak tym razem nie towarzyszył mu dokument roboczy służb Komisji Europejskiej. Było to – publikowane jedynie w języku angielskim – świetnie uzupełniał treści zawartych w dotychczasowych komunikatach. Jako dokumenty „robocze” nie koncentrowały się one na wykazaniu ogromnego wysiłku samej Unii Europejskiej i państw członkowskich i nie wychwalały najlepszych (niejednokrotnie jednak wątpliwych) narodowych praktyk. Raczej konkretnie i w bardzo zwięzłej formie podsumowywały realne dokonania wszystkich państw członkowskich, katalogowały je, porządkowały i oceniały.

W komunikacie Komisja Europejska – jak co roku – zbadała postępy państw członkowskich we wdrażaniu i realizacji strategii. To co niewątpliwe nowe, to analiza krajowych planów wykorzystania środków pochodzących z funduszy Unii Europejskiej na lata 2014-2020.

Interesującą (i nad wyraz sensownie realistyczną) konkluzją jest stwierdzenie, że poprawa sytuacji w ramach edukacji (kluczowej z punktu widzenia poprawy sytuacji Romów) nie może zostać osiągnięte jedynie przez konkretne ukierunkowane działania, ale potrzeba reformy na poziomie głównych nurtów polityki związanych z włączeniem społecznym. To bardzo dobry kierunek myślenia i oby znalazł odzwierciedlenie w realnych działaniach. Trzeba bowiem pamiętać, że sama edukacja bez poprawy otoczenia społecznego nie ma szansy zmienić aż tak wykluczonej zewnętrznie grupy.

Komisja Europejska zwróciła uwagę (pozytywną) na kilka kluczowych narzędzi, jakie zastosowały państwa członkowskie w ramach funduszy europejskich mogących zmienić sytuację Romów. Między innymi – zgodnie ze strategiami dotyczącymi spójności w jej trzech wymiarach – znalazło się wśród nich zintegrowane podejście terytorialne. Koncentruje się ono na poprawie sytuacji w ramach obszaru, wyłączając klucz etniczny, co – choć bardzo chwalone i promowane przez Unię Europejską – nie wydaje się być idealną ścieżką pozstępowania. Kolejna kwestia to zorientowania na wyniki, czyli uzależnienie oceny postępów od wskaźników. Jednak tak długo jak nie będzie można zmierzyć w konkretnych i bezpośrednich jednostkach miary ogólnego stopnia wykluczenia, tak długo koncentracja na wynikach będzie złudną pociechą osiągania przyjętych założeń przez instytucje Unii Europejskiej. Bardzo dobrze brzmiącym punktem są uproszczone opcje kosztowe, których celem jest łatwiejsze finansowanie lokalnych projektów. Szkoda, że nie można liczyć na tego typu postępowanie w Polsce. W końcu im bardziej skomplikowany system aplikacyjny i rozliczeniowy, tym ważniejszy jest urzędnik a jego zatrudnienie bardziej uzasadnione. Zatem z pewnością uproszczenie kosztowe nie przydarzy się Polsce.

W ostatnim czasie poza Polską i Czechami, także kilka innych państw dokonało rewizji i usprawnienia swoich narodowych polityk wobec Romów (Hiszpania, Estonia, Węgry, Litwa, Rumunia, Słowacja). Jednym z ważnych składników tych reform były konsultacje środowiskowe (romskie) i regionalne. W szczególności te drugie (jako nowsze), stanowią ważny element modyfikacji krajowych strategii. Z logicznego (i subsydiarnego) punktu widzenia mogą one pozytywni wpłynąć na efektywność realizacji każdej z narodowych strategii. Mogą, choć praktyka bywa bardzo różna.

Komisja Europejska – nad wyraz realistycznie – zwróciła uwagę na problem dyskryminacji. Sprowadziło go co prawda przede wszystkim do wdrażania odpowiednich przypisów, ale wzięła także pod uwagę edukację i zatrudnienie. W tym najistotniejsza jest segregacja dzieci w szkołach. Najgorzej pod tym względem wypadają Słowacja (58%), Węgry (45%), Grecja (35%), Czechy (33%) oraz umieszczanie dzieci romskich w szkołach specjalnych w czym przodują Czechy i Słowacja (ponad 20%). Ponadto aż 54% marginalizowanych Romów czuje się (czynnik subiektywny) dyskryminowana przy poszukiwaniu pracy (w Czechach jest to aż 74%, w Grecji, Włoszech, Francji i Polsce – blisko 70%).

Ogólnie komunikat wspomina jeszcze o wielu kwestiach poruszonych w Unijnych ramach, jednak zbyt ogólnie i wyraźnie brakuje załączanego dotąd dokumenty roboczego służb Komisji Europejskiej.  Aby uzupełnić szczegółowe dane należy sięgnąć do krajowych sprawozdań rocznych stanowiących podstawę opracowania komunikatu.

W ramach konkluzji nazwanych dalszymi działaniami, na szczególna uwagę zasługują wskazanie na rozwój narzędzi związanych z nowymi funduszami strukturalnymi, udane praktyki (dobrze na poziomie zmiany leksykalnej zastępującej dobre praktyki), a także pokreślenie konieczności zmiany polityk głównego nurtu.

Ogólnie raport wydaje się dość łagodny, oszczędny i ograniczony. Tak jakby Komisja Europejska nie oczekiwała zbyt wiele i postępowała zachowawczo, nie wytykając zbyt wielu błędów, a jedynie popierając i opisując kierunki realizowanych działań.

Chyba jedynie dzięki temu brak realizacji polskiej rządowej polityki wobec Romów w 2014 roku nie skutkował dla Polski jej napiętnowaniem.